De fragmentatie van het zenuwstelsel en de psyché door trauma
Dus…. Wat is trauma?
De meeste mensen denken dat trauma een gebeurtenis is. Je wordt als kind misbruikt of als volwassene misbruikt. Iemand heeft een gewelddadig auto-ongeluk gehad. Een soldaat ziet zijn maatje voor zich opgeblazen worden of verliest zelf een ledemaat. Dit soort dingen zijn wat we doorgaans als trauma beschouwen.
Trauma is echter geen gebeurtenis, maar eerder het resultaat van wat er in een persoon gebeurt als reactie op een gebeurtenis. Trauma kan met name optreden wanneer iemand een gebeurtenis meemaakt die overweldigend is, een gebeurtenis waarbij die persoon niet in staat is aanwezig te blijven. Trauma is iets dat uiteindelijk plaatsvindt in ons zenuwstelsel en onze hersenen.
We hebben allemaal iets in ons dat een autonoom zenuwstelsel wordt genoemd, een wonderbaarlijk complex apparaat dat regelt hoe ons lichaam reageert op prikkels, zowel intern als extern. Eén tak van ons zenuwstelsel zal reageren op een potentieel bedreigende gebeurtenis door onze vecht-, vlucht- of bevriezingsmechanismen in werking te stellen en te activeren. Als de gebeurtenis dan voorbij is, zal een andere tak in actie komen en ons uit die opwinding terugbrengen naar een plaats van basisregulatie, op welk punt we onze dag kunnen vervolgen.
Dit is wat er gebeurt in een gezond, goed gereguleerd zenuwstelsel. Helaas zijn er heel, heel weinig mensen op deze planeet die daadwerkelijk een gezond, goed gereguleerd zenuwstelsel hebben. Wat er feitelijk met de meesten van ons gebeurt en dit is voor een groot deel te wijten aan de culturele normen en verwachtingen waarmee we zijn opgevoed, is ongeveer het volgende.
Jump Ramp Catastrofe
Toen Seth dertien was, was hij dol op skateboarden. Hij vond zichzelf een echte badass. Op een dag was hij aan het rondhangen met een groep coole kinderen die echt stoere skaters waren en één van hen onthulde zijn gloednieuwe skateboard.
In een poging om zichzelf te bewijzen, besloot Seth dat het een goed idee zou zijn om de eerste te zijn die de nieuw board uitprobeerde. Hij negeerde zijn intuïtie van zijn wild protesterende zenuwstelsel en zijn onderbuikgevoel dat hij regelrecht op blessures en schaamte afstevende. Hij luisterde niet naar zichzelf en zijn lichaam.
Hij schoot door de straat, maakte een sprong en vloog hoog de lucht in. Op dit punt verloren zijn voeten het contact met het board. Hij verloor zijn oriëntatie en viel vanaf ongeveer anderhalve meter in de lucht, pal op zijn staartbeen, te midden van het gelach van de coole kinderen. Hij onderdrukte elke reactie op de crash. Met uitzondering van de onvrijwillige gil, die hij bij de botsing liet horen, was hij stil. Hij negeerde alle lichamelijke reacties. Hij stond meteen op en deed alsof het goed ging. Stijf liep hij het huis binnen en speelde Top Gun op de Nintendo van een vriend. The End.
Laten we even doen alsof Seth niet is opgegroeid in onze cultuur. De cultuur die zegt dat het niet oké is om je pijn en tranen te tonen, vooral als je een man bent, vooral als je omringd bent door leeftijdsgenoten en vooral als die leeftijdsgenoten de coole kinderen zijn. Laten we doen alsof die coole kinderen eigenlijk mensen waren die wisten hoe ze op een stressvolle gebeurtenis moesten reageren.
Als we Seth in dit denkbeeldige scenario een natuurlijke reactie op deze gebeurtenis hadden laten hebben, een reactie die zijn zenuwstelsel wist te krijgen en wilde hebben, zou het waarschijnlijk ongeveer zo zijn geweest: Seth had zichzelf misschien toestemming kunnen geven om te schreeuwen en te huilen, te jammeren of te vloeken. Hij had misschien in een bal gekruld en rondgerold van de pijn of gewoon volkomen stil blijven liggen. Er is niet één script dat altijd in een bepaalde volgorde zal gebeuren, maar het lichaam zal altijd instinctief weten wat het moet doen. Zijn leeftijdsgenoten zouden hem hebben omsingeld en een liefdevolle intentie hebben gehad om hem te helpen en te troosten of in elk geval hulp gaan halen.
Uiteindelijk zou zijn lichaam misschien een tijdje gaan trillen, wat zou duiden op het deactiveren van de stressreactie. Totdat het trillen geleidelijk zou afnemen en zijn hele lichaam spontaan heel diep had ingeademd, wat zou hebben gesignaleerd voor Seth en zijn wijze, denkbeeldige leeftijdsgenoten dat zijn systeem terugkeerde naar de homeostase, de basisstand.
Seth zou heel, heel langzaam zijn opgestaan en de tijd hebben genomen om de oprit en de skateboard te bekijken. Hij zou steun hebben gekregen bij het langzaam in zich opnemen van zijn omgeving, terwijl hij zich heroriënteerde op zowel het huidige moment als zijn fysieke lichaam. Hij zou waarschijnlijk nog steeds erg veel pijn hebben gehad en enige vorm van fysieke hulp nodig hebben gehad om zijn lichaam te helpen herstellen, maar hij zou niet getraumatiseerd zijn, omdat zijn zenuwstelsel had kunnen doen wat het moest doen.
In plaats daarvan raakte zijn systeem in een staat van bevriezing. Dit kwam doordat Seth niet in staat was om de natuurlijke reacties te ondergaan die nodig waren en die een deactivering van de stressreactie mogelijk zouden hebben gemaakt. Al die instructies die zijn hersenen en zenuwuiteinden uitzonden, werden opgeslagen en opgesloten in zijn lichaam. Dit resulteerde in een chronisch weggestopt staartbeen, een opgesloten heup, een ongezonde kromming in zijn middenruggengraat en bevroren emoties van verdriet, shock en schaamte.
Seth moest daar 35 jaar op wachten totdat hij al die gedissocieerde energie en emoties kon bereiken door het prachtige werk van een op het zenuwstelsel gebaseerde vorm van traumatherapie genaamd Somatic Experience (SE). Dit is een psychosomatische methode om trauma op te ruimen, er zijn natuurlijk vele andere manieren om trauma op te ruimen. Dit is wat goed voor Seth heeft gewerkt.
Hij kon opnieuw over die ervaring praten en de energie terugwinnen van die bevroren wond, en van vele andere. Hij was in staat om de regulatie van zijn overbelaste zenuwstelsel te herstellen na zijn kindertijd en jongvolwassenen tijd vol chronische stress en trauma. Hij is nu zelf een SE-therapeut geworden.
Het is nooit te laat om trauma’s uit het verleden op te lossen. Ons systeem wacht op een kans om zijn vermogen tot zelfregulatie te herontdekken en de vastgehouden energie los te laten die ‘rond en rond’ heeft gecirculeerd, op zoek naar een uitgang. We kunnen het deze kans geven door een vastberadenheid en bereidheid te tonen om te genezen en door onszelf de nodige ondersteuning te bieden.
Nu willen we wat dieper ingaan op hoe trauma precies in het systeem wordt opgeslagen en dit is een beetje technisch, maar het is zeer belangrijke informatie, dus lees het aandachtig door. Wanneer we worden geconfronteerd met een bedreiging, verwonding of een andere stressvolle gebeurtenis, is er een reeks procedurele instructies die automatisch en onbewust door ons autonome zenuwstelsel worden geschreven.
Wat dit betekent is dat ons systeem zegt: ‘Laat deze chemicaliën vrij! Activeer deze spieren! Loop! Vecht!’. Als we niet kunnen vluchten of vechten, hebben we een ander, ouder deel van ons reptielenbrein dat het overneemt en zegt: ‘Bevries!’ en dan, hopelijk, ‘Kom uit de Freeze!’. Als geen van deze instructies hun cyclus kan voltooien, blijven ze in het systeem. Alsof je het gaspedaal en de rem tegelijkertijd en altijd tegelijkertijd aan hebt staan, onder het oppervlak.
Als we deze instructies niet mogen voltooien, als we ze negeren vanwege angst, sociale conditionering of als de omstandigheden van de situatie ons niet toelaten ze uit te voeren. Bijvoorbeeld: we worden aangereden door een fietser, voordat we opzij kunnen springen. Of het trauma van een baby zijn en we onszelf letterlijk niet konden verdedigen of zelfs maar veel konden bewegen. Die energie kan in een lus in ons systeem blijven hangen en allerlei problemen veroorzaken. Dat is wat trauma is.
Om ontregeling van het zenuwstelsel (trauma, PTSS) en de daarmee gepaard gaande fysieke effecten (tics, bevroren gewrichten, chronische pijn, PDS, auto-immuunziekten, kanker, enz.), emotionele stoornissen (chronische angst, gevoelloosheid, explosieve woede, enz.) te voorkomen en mentale problemen (angst, depressie, verslaving, ADD, schizofrenie, borderline, bipolair, etc.) zal het lichaam deze instructies moeten voltooien. Door ze, samen met de bijbehorende emoties, via het systeem te laten uiten.
Dit moet in de loop van de tijd langzaam gebeuren, vanwege de complexiteit van het zenuwstelsel en alles waarmee het verbonden is. Vandaar dat veel mensen het hebben over integratietijd. Dit proces moet ondersteund worden door een getuige met kennis van zaken. Dit kan tot op zekere hoogte jezelf zijn, mits je over de juiste opleiding en vaardigheden beschikt en vergeet je blinde vlek niet.
We zijn gaan begrijpen dat alle verschillende problemen die we hierboven hebben genoemd en in feite bijna alle fysieke, mentale en emotionele gezondheidsproblemen, terug te voeren zijn op onopgelost trauma. Dit komt doordat het systeem dat ontregeld raakt, zijn overlevingsreacties niet kan voltooien. Het autonome zenuwstelsel (AZS) is hetzelfde systeem dat alle automatische functies van het lichaam regelt; immuunfunctie, hormonen, spijsvertering, barrièrebehoud in de darmen, enzymen, cel reparatie, ademhaling, hartslag, bloedsomloop, enz.
Het AZS heeft ook een diepgaande invloed op onze hersenen. Wanneer we sympathisch worden gedomineerd (vechten/vluchten), worden we geregeerd door ons limbisch en reptielenbrein. Wanneer we parasympathisch worden gedomineerd, wat de hoogenergetische reactie is van de dorsale nervus vagus (de bevriezingsreactie), zijn we gevangen in onze hersenstam met zelfs weinig toegang tot de limbische hersenen. Wanneer deze beide overlevingsreacties vastzitten in de AZS op cirkel-modus, hebben we veel minder toegang tot onze neocortex. Het deel van onze hersenen dat verantwoordelijk is voor de hogere cognitieve functies, geheugen, communicatie, creativiteit, spirituele vermogens, concentratie en empathie.
De wereld leeft in de overlevingsmodus en dit is wat dat betekent op fysiologisch niveau. Geregeerd worden door onze reptielen- en limbische brein en door de overlevingsreacties die vastzitten in ons autonome zenuwstelsel, waardoor de wereld en andere mensen gevaarlijk of afwezig aanvoelen.
Het hoeft ook niet een grote, enkele gebeurtenis te zijn die ons overweldigt. Het kan net zo goed de langdurige ervaring zijn van verbaal- of fysiek geweld of verwaarlozing of chronisch gestreste of verslaafde of afwezige ouders als we jong zijn. Het kan zo simpel zijn als jezelf nooit uiten als je gekwetst of boos bent of nooit grenzen stelt en altijd de behoeften van anderen op de eerste plaats zet. Hieronder een geïllustreerde gids die laat zien hoe zelfs een alledaagse ervaring zoals schreeuwen tot trauma kan leiden.
Toegegeven, er zijn echt gruwelijke gebeurtenissen waar niemand aan kan ontkomen om getraumatiseerd te raken, maar vaak komt ons trauma voort uit ervaringen die we met succes zouden kunnen verwerken en integreren. Als we maar de juiste ondersteuning hebben en onszelf konden toestaan om onze lichamen de ‘zoogdieren’ te laten zijn die we werkelijk zijn.
Een roodborstje vermaakt zich bijvoorbeeld op een ochtend vrolijk terwijl hij tjilpt en fladdert. Dan voelt hij een schaduw boven hem, er staat daar een valk op het punt te duiken. Het autonome zenuwstelsel van het roodborstje treedt in werking en zendt een reeks procedurele instructies uit om te vliegen, VLIEG, VLIEG!! Helaas vliegt ons roodborstje regelrecht tegen een glazen raam en valt verbijsterd op het terras. Het meer primitieve deel van zijn hersenen neemt het dan over en brengt hem in een bevriezingstoestand.
Als hij niets ernstigs heeft beschadigd, zal hij uiteindelijk weer op zijn voeten gaan staan, beginnen te trillen en met zijn vleugels wapperen. Zijn lichaam komt uit de bevriezingstoestand door het voltooien van de procedurele instructies (VLIEG, VLIEG!!) die door zijn systeem schoten toen hij tegen het raam sloeg. Hij vliegt weg om verder te genieten van zijn ochtend. Geen trauma. Het is niet per se de ervaring die ons traumatiseert. Het is de mate waarin we in staat zijn de automatische en onbewuste instructies uit te voeren die als reactie op de ervaring zijn verzonden. Deze zal bepalen of we wel of niet getraumatiseerd raken.
Als we zijn vergeten hoe we toegang kunnen krijgen tot de natuurlijke hulpbronnen in ons die de ervaring kunnen verwerken, of als we überhaupt nooit hebben geleerd om toegang te krijgen tot deze hulpbronnen, of als dat ons door de omstandigheden niet wordt toegestaan, of als we onszelf onder druk zetten om als we de ervaring stopzetten vanwege sociale normen en conditionering, is het resultaat de onvermijdelijke fragmentatie van ons systeem en onze psyché. Ons zenuwstelsel raakt ontregeld en we zullen het moeilijker krijgen om met toekomstige stressvolle gebeurtenissen om te gaan, wat zal leiden tot meer ontregeling en verdere fragmentatie. De letterlijke emmer die maar vol blijft lopen.
Als we niet in het NU leven en ons systeem voortdurend bezig is met het beheren van onopgeloste overlevingsenergie, voelen we ons voortdurend bedreigd, terwijl we eigenlijk veilig zijn. Trauma dat onopgelost blijft, zal uiteindelijk tot meer trauma leiden met als gevolg: Hurt people, hurt people…
